Dziś logowanie jest czynnością banalną: login, hasło, kliknięcie. Trudno sobie wyobrazić komputer bez kont użytkowników i uwierzytelniania. A jednak przez pierwsze dekady informatyki logowanie w ogóle nie istniało. Komputer był maszyną jednego operatora, a pojęcie „użytkownika” w dzisiejszym sensie jeszcze się nie narodziło. Historia pierwszego logowania to jednocześnie historia tego, jak komputer przestał być maszyną, a stał się systemem współdzielonym. Oto techniczna opowieść o narodzinach logowania, z autorami, protokołami i pierwszymi implementacjami.

Autor: 6 min czytania

Pierwszy autor logowania – Fernando J. Corbató

Podstawą współczesnego logowania jest koncepcja kont użytkowników z hasłem – i tę pierwszą praktyczną realizację zawdzięczamy Fernando José Corbató, pionierowi informatyki z MIT. To właśnie on kierował zespołem, który w 1961 roku zaimplementował logowanie z hasłem w systemie CTSS (Compatible Time-Sharing System) – jednym z pierwszych systemów współdzielonego czasu procesora. CTSS pozwalał wielu użytkownikom równocześnie korzystać z jednego mainframe’a, a mechanizm nazwy użytkownika + hasła służył izolacji sesji i danych.

Corbató wielokrotnie podkreślał, że wprowadzenie haseł nie było dla zabawy – stanowiło odpowiedź na realne problemy praktyczne. Dziś jego praca tworzy fundamenty bezpieczeństwa w systemach operacyjnych. Corbató po latach żartował, że żałuje wymyślenia haseł, bo zapoczątkował ogromny problem bezpieczeństwa, z którym do dziś się męczymy.

Najwcześniejsze logowanie przez sieć – ARPANET i Telnet

ARPANET – od laboratoryjnej sieci do zdalnych sesji

W 1969 roku powstała ARPANET – prekursorka dzisiejszego Internetu. Początkowo sieć łączyła cztery komputery uniwersyteckie w USA, wiążąc je pakietowo przez urządzenia IMP. Już w październiku 1969 studenci próbowali wpisać słowo „login” z terminala podłączonego do hosta w UCLA na komputer w SRI. Udało się przesłać tylko pierwsze dwa znaki „lo”, zanim system się zawiesił, co dziś stanowi jeden z najbardziej znanych symboli początków sieci komputerowych.

Pełne zdalne logowanie zaczęło się pojawiać wraz z implementacją protokołu Network Control Program (NCP), który udostępniał usługę zdalnego dostępu (remote login) oraz transfer plików.

TELNET – protokół logowania przez sieć

Protokół Telnet powstał z myślą o zdalnym logowaniu z terminala na hosta w sieci. Wczesne wersje były publikowane już w pierwszych RFC (Request for Comments) i stały się powszechnym narzędziem do sesji zdalnych przez ARPANET. Telnet pozwalał użytkownikowi zalogować się na zdalną maszynę i wykonywać tam komendy tak, jakby siedział on fizycznie przy konsoli – choć bez szyfrowania, co później okazało się poważnym problemem bezpieczeństwa.

Dopiero później pojawił się:

  • rlogin (ok. 1983, BSD Unix) – uproszczone logowanie w sieciach zaufanych
  • FTP (1971) – ma uwierzytelnianie, ale nie służy do logowania do systemu, tylko do plików
  • SSH (1995) – bezpieczny następca Telnet/rlogin

BBS – logowanie społeczne i masowe

Pod koniec lat 70. pojawiły się Bulletin Board Systems (BBS) – systemy, które robiły to, co ARPANET, ale dla komputerów domowych. BBS-y działały na zwykłych komputerach wyposażonych w modemy podłączone do linii telefonicznej. Użytkownik:

  1. dzwonił modemem pod numer BBS,
  2. zestawiał połączenie,
  3. wpisywał swój login i hasło,
  4. uzyskiwał dostęp do systemu z plikami, komunikatorami i formami dyskusji.

Pierwszy system tego typu powstał w 1978 roku w Chicago, jako projekt Warda Christensena i Randy’ego Suessa.

Polecamy zapoznanie się z tematyką serwisu BBS pod adresem: https://bbs.retrocampus.com (działa w przeglądarce).

Technologia i ograniczenia

Technicznie BBS-y były proste:

  • używały modemów analogowych – przetwarzały sygnały cyfrowe na dźwięki przenoszone linią telefoniczną,
  • każde połączenie blokowało linię – więc z systemu mógł korzystać jeden użytkownik naraz,
  • logowanie było lokalne dla danego BBS-a – użytkownicy mieli oddzielne konta i pseudonimy,
  • nie było routingu między systemami – dopiero FidoNet i inne sieci wyższej warstwy pozwoliły łączyć wiele BBS-ów.

Techniczne znaczenie logowania

Na przestrzeni lat logowanie pełniło trzy kluczowe funkcje:

Separacja użytkowników

W systemach współdzielonych (jak CTSS) logowanie z hasłem oddzielało sesje i dane poszczególnych osób – gwarantowało, że jeden użytkownik nie nadpisze pracy innego.

Zdalny dostęp

Dzięki sieciowym protokołom i narzędziom takim jak Telnet, logowanie stało się punktem wejścia do zdalnych maszyn, co otworzyło szeroki świat usług sieciowych.

Sesame do społeczności

BBS-y i ich późniejsze sieci (np. FidoNet) oferowały społecznościowy wymiar logowania – ludzie nie tylko uzyskiwali dostęp do systemu, ale też interaktywnie wchodzili w dialog z innymi użytkownikami (czat, wiadomości).

Podsumowanie ewolucji logowania

EtapCechy technicznePrzykład
Lokalne systemy współdzieloneHasła, separacja użytkownikówCTSS (1961)
Logowanie siecioweRemote login przez sieć, brak szyfrowaniaARPANET / Telnet (ok. 1971)
BBS i logowanie masoweModemy, konta użytkowników, społecznośćBBS-y (1978)

Historia logowania pokazuje, że nie jest ono dodatkiem, lecz fundamentem nowoczesnych systemów. Powstało nie z potrzeby bezpieczeństwa, lecz z potrzeby współdzielenia. Dopiero później stało się bramą do prywatności, tożsamości i – paradoksalnie – problemów bezpieczeństwa, z którymi zmagamy się do dziś. Wszystko zaczęło się jednak od prostego pytania: „Kto aktualnie korzysta z komputera?”.

Pamiętajmy, że każde dzisiejsze „zaloguj się” to w istocie echo decyzji podjętej w MIT ponad sześćdziesiąt lat temu.